Dùng AI làm báo, tòa soạn đặt quy định gì cho phóng viên?
Hội Nhà báo Việt Nam khuyến cáo phóng viên không xem AI là nguồn tin, không đăng nguyên bản nội dung do Trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra và phải minh bạch các công cụ khi sử dụng. Nhiều tòa soạn cũng cho biết đã đặt ra quy định riêng để phóng viên tận dụng AI mà không đánh mất bản sắc cá nhân trong từng tác phẩm.
Tại tọa đàm “Báo chí hiện đại trong kỷ nguyên số: Xu hướng phát triển và yêu cầu đổi mới nguồn nhân lực” do Trung tâm Đào tạo và Truyền thông, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình TP.HCM tổ chức chiều 17/11, lãnh đạo các cơ quan báo chí và đại diện cơ sở đào tạo đã thẳng thắn trao đổi về cách phóng viên sử dụng AI và yêu cầu đổi mới đào tạo nhân lực báo chí trong bối cảnh chuyển đổi số..
AI chỉ là công cụ hỗ trợ

Bàn về vấn đề đào tạo phóng viên trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến, ông Trần Trọng Dũng, Phó chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, khẳng định AI dù có tiện lợi đến đâu cũng chỉ là công cụ. Kỹ năng mà nhà báo hiện đại cần phải giữ vững là năng lực thẩm định tin tức và đạo đức nghề nghiệp.
Vì vậy, Hội Nhà báo Việt Nam khuyến cáo người làm báo không xem AI là nguồn tin. Mọi thông tin do AI cung cấp đều phải được kiểm tra, xác thực. Nhà báo cũng không được đăng nguyên bản nội dung do AI tạo ra mà phải nêu rõ bối cảnh và nguồn thu thập tin tức, đồng thời phải tôn trọng bản quyền, không lạm dụng AI để sao chép tác phẩm của người khác.
Phó chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cũng nhấn mạnh yêu cầu, khi sử dụng AI, các cơ quan báo chí cần dán nhãn để công chúng biết, các thông tin nhạy cảm do AI tạo ra phải được kiểm chứng nhiều lớp. Ông cho biết Hội Nhà báo Việt Nam sẽ sớm ban hành cẩm nang về quy ước sử dụng AI trong bối cảnh chuyển đổi số báo chí.

Đồng tình với quan điểm trên, bà Lý Việt Trung, Phó chủ tịch chuyên trách Hội Nhà báo TP.HCM, cho rằng muốn báo chí vừa giữ vững vai trò dẫn dắt thông tin, vừa chính xác và thu hút độc giả trẻ, việc cần làm trước tiên là thay đổi nhận thức của nhà báo về sử dụng AI có trách nhiệm và đạo đức. Chỉ khi tư tưởng này vững vàng, công tác đào tạo, hướng dẫn kỹ năng sử dụng AI cho phóng viên mới thực sự phát huy hiệu quả.
Tòa soạn đặt quy định về sử dụng AI
Trước làn sóng tin giả do AI tạo ra lan nhanh trên không gian mạng, ông Nguyễn Phước Bình, Phó Tổng thư ký tòa soạn, Trưởng Ban Khoa giáo Báo Sài Gòn Giải Phóng, thừa nhận đây là thách thức lớn với đơn vị và đội ngũ biên tập. Điều khiến những người làm công tác kiểm duyệt nội dung lo ngại nhất là nhiều phóng viên “nghiện” lạm dụng AI, sản xuất ra các bản tin mang đậm văn phong của trí tuệ nhân tạo và mất đi bản sắc cá nhân của người cầm bút.

Để kiểm soát tình trạng này, Báo Sài Gòn Giải Phóng đã ban hành quy chế sử dụng AI trong tác nghiệp, quy định rõ khâu nào được dùng và khâu nào không, đặc biệt kiểm soát chặt với các sản phẩm mang tính sáng tạo. Theo ông Phước Bình, trước khi dùng AI, mỗi người làm báo cần tự hỏi mình là ai, mình đang làm việc cho cơ quan báo chí nào, bởi mỗi tờ báo sẽ có tôn chỉ và mục đích khác nhau.
Ông cũng đánh giá cao sự nhanh nhạy với công nghệ của sinh viên hiện nay, nhưng cũng bày tỏ sự băn khoăn khi nhiều bạn khi làm việc với toà soạn lại quan tâm đến việc đơn vị có chấp nhận nhân sự sử dụng AI hay không và ở mức độ nào, thay vì tự hỏi vì sao bản thân lại chọn nghề báo và mong muốn đóng góp gì cho cộng đồng qua tác phẩm của mình.
Ở lĩnh vực truyền hình, ông Thái Thành Chung, Phó Tổng giám đốc Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM, cho biết đài đã đưa biên tập viên ảo vào sản xuất bản tin và dùng AI để rút ngắn khâu hậu kỳ, sản xuất tin ngắn nhằm thu hút khán giả trẻ. AI còn được ứng trong các dự án lớn như phục chế những vở cải lương kinh điển, giúp các tác phẩm cũ trở nên sinh động, có màu, để khán giả ngày nay cơ hội thưởng thức lại.

Dù vậy, ông Chung cho biết đài luôn nhắc đội ngũ phải đặt tính chính xác song hành với tốc độ, xem công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ và dựa vào chính kiến thức chuyên môn của mình để làm chủ nó. Mỗi tác phẩm phải mang dấu ấn, phong cách của phóng viên và thể hiện được lao động báo chí thực sự. Theo ông, hình ảnh là thế mạnh của AI trong truyền hình, nhưng nếu thiếu kiến thức chuyên môn mà lạm dụng thì sai sót luôn chực chờ.
Tương tự, báo Tuổi Trẻ không cấm phóng viên sử dụng AI. Tuy nhiên, ông Nguyễn Thái Bình, Phó Tổng Biên tập báo, cho biết AI chỉ được dùng như công cụ, trợ lý để tham khảo, hỗ trợ công việc, không dùng để sản xuất tác phẩm báo chí, bởi sự trợ giúp hoàn toàn của AI có thể bẻ cong sự thật.

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Khắc Văn, Phó tổng giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình TP.HCM, Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng, cho biết cơ quan khuyến khích phóng viên sử dụng AI có trách nhiệm. Tuy nhiên, khi AI đã làm được quá nhiều việc, câu hỏi đặt ra là nhà báo sẽ đứng ở vị trí nào?
Để trả lời câu hỏi này, đặt trong bối cảnh chuyển đổi số, cần khuyến khích phóng viên tìm ra lợi thế riêng của báo chí để tác nghiệp và tạo ra những sản phẩm độc quyền của tờ báo. Ông tin rằng mạng xã hội hay AI không thể thay thế báo chí chính thống, nhưng người làm báo hiện đại phải kết hợp được cả kỹ năng công nghệ lẫn nghiệp vụ báo chí.

Không lấy lượt xem làm thước đo duy nhất
Những yêu cầu từ toà soạn cũng được các cơ sở đào tạo đón nhận và đưa vào trong hoạt động giảng dạy. Từ phía nhà trường, TS Lê Viết Thọ, Phó trưởng khoa phụ trách Khoa Truyền thông sáng tạo, Trường đại học Nguyễn Tất Thành, cho biết để sinh viên không bị cuốn theo xu hướng viral, câu khách trên mạng xã hội, khoa không xem lượt xem là tiêu chí duy nhất khi đánh giá sản phẩm. Sinh viên phải ý thức được tác động của thông tin sai mà mình đưa ra, báo cáo đầy đủ quá trình tạo ra sản phẩm truyền thông, và mỗi sản phẩm phải đáp ứng chuẩn mực nghề nghiệp, đạo đức.

Trong khi đó, TS Triệu Thanh Lê, Trưởng Khoa Báo chí và Truyền thông, Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM), cho biết khoa luôn chú trọng năng lực thực hành, mỗi sinh viên đều có 3 tháng thực tập tại tòa soạn. Trước khi các em bước vào kỳ thực tập, khoa thường xuyên mời phóng viên đến chia sẻ kinh nghiệm, thỉnh giảng và trực tiếp đánh giá sản phẩm của sinh viên.

Thêm góc nhìn về giải pháp thu hẹp khoảng cách giữa kiến thức từ nhà trường và thực hành tại cơ quan báo chí, ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, cho rằng xu hướng phát triển của báo chí không chỉ dừng ở AI. Nhà báo hiện đại cần được đào tạo kỹ năng sản xuất sản phẩm truyền thông số, có sức lan tỏa trên không gian mạng. Vì thế, ngoài cơ quan báo chí, sinh viên có thể thực tập tại các công ty truyền thông đa kênh (MCN) để hiểu cách đưa tác phẩm của mình đến với nhiều người hơn.

Sau tọa đàm, ông Tô Đình Tuân, Phó Tổng giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình TP.HCM, Giám đốc Trung tâm Đào tạo và Truyền thông, nhận định công nghệ đã tác động sâu sắc đến báo chí. Và AI, với nhiều phiên bản phát triển ngày càng thông minh, đã có vị thế tất yếu trong lĩnh vực truyền thông. Vấn đề hiện nay không còn là có dùng AI hay không, mà là dùng thế nào cho hiệu quả, hợp lý. Khi được sử dụng thành thạo và có trách nhiệm, AI sẽ là công cụ hữu ích, nhất là ở những việc bản thân công cụ này làm tốt như xử lý dữ liệu hay tạo biểu đồ.
Tuy nhiên, theo ông Tuân, trong bối cảnh chuyển đổi số báo chí, yếu tố quyết định vẫn là con người. Nhà trường giữ vai trò quan trọng trong đào tạo, nhưng bản thân sinh viên vẫn phải tự trau dồi những kỹ năng cần thiết của phóng viên hiện đại, đi cùng với phẩm chất đặc thù của người làm báo, dám dấn thân và chịu gian khổ. Muốn phát huy được giá trị của nguồn nhân lực, cơ quan báo chí và cơ sở đào tạo cần cùng nhau xây dựng đội ngũ phóng viên đáp ứng yêu cầu của bối cảnh mới.

Trong khuôn khổ chương trình, Trung tâm Đào tạo và Truyền thông, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình TP.HCM đã ký kết thỏa thuận hợp tác với Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM), Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông và Trường đại học Nguyễn Tất Thành.
Nội dung hợp tác tập trung vào phối hợp đào tạo kỹ năng số, tiếp nhận sinh viên thực tập, chia sẻ nguồn lực công nghệ và nghiên cứu khoa học truyền thông, nhằm gắn kết đào tạo lý thuyết với thực tiễn tác nghiệp báo chí hiện đại.


